دانستنی های علوم

ايران كه در سال‌هاي نه‌چندان دور يعني سال 2008 ميلادي در رتبه بيست و چهارم دنيا قرار داشت؛ در حال حاضر با تكيه بر محققان جوان خود، جزو 20 كشور برتر جهان در زمينه توليدات علمي در زمينه پزشكي است.

در همين زمينه، دكتر جعفر مهراد سرپرست پايگاه استنادي علوم جهان اسلام (ISC)، پايگاه «اسكوپوس» را دومين نظام استنادي معتبر جهان وابسته به انتشارات «الزوير» مي‌داند و معتقد است سياست‌هاي سازنده و موثر در جهت توسعه دانشگاه‌ها و مراكز تحقيقاتي و جذب دانشجويان تحصيلات تكميلي و انتشار مجلات علمي به زبان‌هاي فارسي و انگليسي و نمايه‌شدن اين نشريات در نمايه‌هاي معتبر بين‌المللي از جمله ISC ، از جمله عواملي است كه توليدات علمي پزشكي از سال 86 (2005 ميلادي) از مرز هزار مدرك گذشت. هر سال با افزايش حداقل يكهزار مقاله ديگر به ميزان توليدات اين حوزه، مستندات علمي پزشكي در سال 2010 ميلادي را به بيش از 5000 مقاله رسانده است.

اين موفقيت‌ها تنها در شاخص‌هاي اعتباري است و شايد بهتر باشد توانايي ايران در كسب ثروت از دانش و تبديل ايده‌ها به محصول و به طور كلي ايجاد چرخه علم، فناوري و نوآوري را بررسي كنيم. دستاوردهايي كه در سال 90 به مرحله عمل رسيد و رونمايي شد تاييد مي‌كند كه ايران در اين زمينه هم موفق عمل كرده است.

از جمله اين دستاوردها در كسب دانش فني، توليد برخي داروها با فناوري بالا بخصوص در بخش بيوتكنولوژي است.

يكي از مهم‌ترين آنها ساخت و توليد نخستين نانوداروي تزريقي ضدسرطان خاورميانه، با نام تجاري «سينا دوكسوزوم» است كه نوعي آنتي‌بيوتيك قابل استفاده در انواع سرطان ناحيه شكمي است. «سينا دوكسوزوم» كه مشابه داروي خارجي «داكسيل» داروي شيمي‌درماني تزريقي است، به مدت 13 سال در انحصار يك شركت آمريكايي بوده و با قيمت بالا (ويال‌هاي 20 ميلي‌گرم در 10 سي‌سي 700 هزار تومان و ويال 50 ميلي‌گرم در 25 سي‌سي يك ميليون و 700 هزار تومان) در كشور به فروش مي‌رسيد و در بسياري از مواقع بيماران قادر به تهيه اين نانودارو نبودند، اما در حال حاضر با كسب دانش فني توليد اين نانودارو، امكان تهيه دارو با هزينه‌هاي بسيار پايين‌تر و با پيش‌بيني كمتر از نصف قيمت نمونه خارجي، براي بيماران فراهم شده است.

نانوداروي ضدسرطان ايران، در درمان سرطان‌هاي سينه، تخمدان، مولتيپل ميلوما و كاپوسي ساركوماي همراه در بيماران مبتلا به ايدز استفاده مي‌شود و درمان و اثربخشي آن در ساير سرطان‌ها نيز در حال بررسي است.

همچنين در سال‌جاري ما شاهد رونمايي از 6 داروي جديد بيوتكنولوژيك ايراني شامل 2 قلم داروي نوتركيب و 4 نوع ماده اوليه دارويي در قالب طرح كلان ملي فناوري «توليد داروهاي وارداتي» بين معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي بوديم.

اين داروها شامل «سالمترول» (Salmeterole) براي درمان بيماري‌هاي تنفسي و آسم، «ريلوزول» (Riluzole) با كاربرد در درمان ALS (نوعي بيماري سيستم عصبي)، «لتروزول» (Letrozol) براي مهار «آروماتاز» و كاربرد در درمان سرطان پستان، «زولدرونيك اسيد» (Zoledronic acid) براي پيشگيري از استئوپروز (پوكي استخوان) و نيز درمان بيماري پوستي پاژه، «فاكتور هفت انعقادي خون براي درمان بيماران هموفيلي و نيز «توكسين بوتولينومA » براي درمان پوست و زيبايي است.

توليد اين داروها به دست متخصصان داخلي در حالي صورت مي‌گيرد كه هم از جهت فناوري بالاي آنها و نيز از لحاظ كاهش قيمت‌ نسبت به نمونه خارجي، در عين اثربخشي بالاتر، بسيار حائز اهميت هستند و صرفه‌جويي 68 ميليون دلاري سالانه را براي كشور به همراه دارند.

دستاوردهاي فراوان ايران در حوزه داورها كه با تلاش محققان و متخصصان جوان اين مرز و بوم به دست آمده است ايران را در توليد داروهاي زيست فناوري جزو 12 كشور برتر دنيا قرار داده و ايران توانست در توليد دارو در سطح منطقه رتبه اول و در قاره آسيا هم در رده 5 كشور اول قرار گيرد.

يكي ديگر از موفقيت‌هاي علوم پزشكي ايران در تربيت نيروي انساني متخصص است كه با حركت در مرزهاي دانش، زمينه ورود كشور به جايگاه‌هاي برتر دنيا را فراهم مي‌كنند. به طوري كه براساس رتبه‌بندي موسسه اطلاعات علمي(ISI) 4 دانشمند ايران در فهرست يك درصد برترين دانشمندان جهان در حوزه علوم زيست‌پزشكي قرار دارند. براساس گزارش سپتامبر 2011 نظام رتبه‌بندي Essential Science Indicators دكتر رضا ملك‌زاده، دكتر محمد عبداللهي، دكتر محمدرضا زرين‌دست و دكتر احمدرضا دهپور استادان دانشگاه علوم پزشكي تهران در فهرست يك درصد برترين دانشمندان جهان در حوزه علوم زيست ‌پزشكي قرار دارند.

بخش ديگر موفقيت‌هاي ايران در توليد تجهيزات پزشكي است كه يكي از مهم‌ترين دستگاه‌هاي ساخت محققان ايراني كه در پس آن تحقيقات بسيار زيادي خوابيده است «سامانه راهبري جراحي هوشمند» است.

كسب دانش فني در حوزه‌هاي انطباق سريع و دقيق تصاوير پزشكي، خلق تصاوير سه‌بعدي با قابليت نمايش شفاف در عمق، ديد مجازي از نقاط آناتوميك و طراحي سيستم‌هاي رهگيري مبتني بر دوربين‌هاي CCD ابزارهاي دقيق جهت استفاده در سيستم‌هاي رهگيري در جهت بومي‌سازي سامانه راهبري جراحي هوشمند نصيب كشور شده است.

دكتر عليرضا احمديان، دانشيار گروه مهندسي پزشكي دانشگاه علوم پزشكي تهران و مجري طرح «سامانه راهبري جراحي هوشمند» توضيح مي‌دهد كه سامانه راهبري جراحي هوشمند مجموعه‌اي است كه به جراح كمك مي‌كند تا در حين عمل جراحي موقعيت ابزار خود را با دقت بسيار بالا روي نقاط آناتوميكي بدن مشاهده كند. به اين ترتيب اين سامانه مي‌تواند نقش مهمي در افزايش دقت و كيفيت عمل‌هاي جراحي‌ پيچيده و خطرناكي ايفا كرده و كمك كند كه فرآيندهاي جراحي با موفقيت، طرح‌ريزي و انجام شوند.

با استفاده از اين سيستم‌ها مي‌توان موقعيت ابزار جراحي را ردگيري و آن را در تصاوير دوبعدي يا مدل‌هاي سه‌بعدي تهيه كرد و به پزشك نشان داد تا وي بتواند با اطلاعات كامل‌تري از محل ابزار خود و بافت پيش‌رو، عمل موردنظر را با حداكثر دقت انجام دهد.

دستيابي ايران به فناوري فرآوري سلول‌هاي جنيني با هدف درمان بيماري‌هاي صعب‌العلاج يكي ديگر از دستاوردهاي سال‌جاري ايران در حوزه پزشكي است.

دستيابي به فناوري فرآوري سلول‌هاي جنيني در قالب يكي از طرح‌هاي كلان منعقدشده بين معاونت علمي و فناوري رياست‌ جمهوري و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي محقق شده كه با تلاش محققان مركز تحقيقات غدد و متابوليسم دانشگاه علوم پزشكي تهران اجرا شده است.

اهداف اين طرح شامل انتقال دانش فني مربوط به سلول‌هاي بنيادي بخصوص در زمينه‌ تلخيص و نگهداري سلول به صورت منجمد، استفاده از سلول‌هاي بنيادي در درمان بيماري ديابت نوع يك و بيماري‌هايي همچون مولتيپل اسكلروز، ديستروفي دوشن، سيروز كبدي و نارسايي ايسكميك قلبي است.

دكتر باقر لاريجاني، رئيس دانشگاه علوم پزشكي تهران مزاياي اين سلول‌ها در مقايسه با سلول‌هاي روياني و بالغ را در قابليت استحصال به تعداد كافي با زيست‌پذيري بالا، فرآوري در محيط آزمايشگاه بدون نياز به محيط كشت،عدم استفاده از فاكتورهاي رشد و مواد با منشاء حيواني، احتمال بسيار پايين واكنش‌هاي رد پيوند، فقدان بيان HLA در سن موردنظر، دارا بودن خاصيت تنظيم‌كننده ايمني مي‌داند.